Zlatibor

Zlatibor je planina u zapadnoj Srbiji za čiji se nastanak imena vezuje nekoliko legendi, a najčešće pominjana je da je ime dobio po retkoj vrsti belog bora, koji ovde raste, i koji u jednom delu godine dobija zlatno žutu boju. Materijalni ostaci pokazuju da su zlatiborske pećine i guste šume naseljavali pripadnici prvobitnih ljudskih zajednica a prvi poznati stanovnici Zlatibora bili su Iliri, čija su groblja (humke) pronađena na lokalitetima Krivorečka gradina, Viševina, Kremna, širi teren od Ljubiša do Mušveta i Braneškom polju. Mogu se u literaturi naći tvrdnje da geografski toponimi ovog kraja, poput Čigote, Negbina i Murtenice, upravo potiču od Ilira. Rimljani su u ovom kraju, radi eksploatacije, za vojne potrebe izgradili mrežu poznatih puteva prema okolnim provincijama. Zlatibor je bio u sastavu rimske provincije Dalmacije, a iz ovog perioda ostao je znatan broj nadgrobnih spomenika, koji uglavnom datiraju iz 2. i 3. veka. Najveći broj rimskih spomenika nalazi se u Kremnima, a tu su reljefi inspirisani motivima iz prirode i ponekad božanstvom Atisom - u liku lepog mladića. Lokaliteti iz ove epohe nalaze se i u Krivoj Reci i Gostilju, gde su smeštene nekropole sa nadgrobnim spomenicima. Polovinom 12. veka, Zlatibor je pripadao županu Stracimiru Zavidoviću, rođenom bratu Stefana Nemanje, koji ga priključuje svojim teritorijama oko 1180. godine. U doba Stefana Nemanje ovi krajevi, zajedno sa čitavom užičkom okolinom, bili su u sastavu oblasti poznate pod imenom Stari Vlah. Nešto kasnije užički kraj je administrativnom podelom izdeljen na četiri župe: Rujno, Moravicu, Lužnicu i Crnu Goru. Župa Rujno se prostirala na današnjem Zlatiboru. Kulturni i prosvetni centar tadašnje župe Rujno bio je manastir Rujno u kome je radila i jedna od prvih srpskih štamparija. Posle smrti cara Dušana, Zlatibor je često menjao gospodare preko Vojislava Vojinovića, Nikole Altomanovića, čiju vlast nad ovim krajevima potvrđuje podatak da je zlatiborsko selo Sjeništa darovao manastiru Hilandaru. Knez Lazar Hrebeljanović i bosanski ban Tvrtko se udružuju protiv njega i pobeđuju ga 1373. u Užicu. Posle pobede, osvojene teritorije su podeljene i tom prilikom najveći deo Zlatibora pripao je srpskom knezu, dok su ostali delovi ušli u sastav bosanske države. Osvajanjem srpske države Turci su i ovde uspostavili svoju vlast deleći Zlatibor na begerbegluke, čitluke, kadiluke i knežine kojima su upravljali srpski knezovi. Za vreme Turaka, Zlatibor je delio sudbinu ostalih srpskih krajeva pa je u nemirnim vremenima bio često pustošen. Turci su na svim strateškim mestima izgradili utvrđenja za sopstvene vojne potrebe, hanove i džamije. Odmah po izbijanju Prvog srpskog ustanka, Zlatiborci se late oružja i staju pod komandu Mihaila Radovića, organizatora ustanka u ovom kraju. Za vreme drugog srpskog ustanka na Zlatiboru nije bilo većih borbi, ali su Zlatiborci predvođeni pomenutim Radovićem i čuvenim rujanskim serdarom Jovanom Mićićem učestvovali u boju na Ljubiću i napadu na Užice. Opšta amnestija za beogradski pašaluk posle pregovora sa Portom obuhvatala je delove Zlatibora jer se ovim krajem pružala granica između Beogradskog i Novopazarskog pašaluka. U okviru užičke nahije ubrzo je formirana kneževina Rujno sa sedištem u Čajetini, a za serdara proglašen knežev vojvoda Jovan Mićić iz Rožanstva čija je bista postavljena ispred opštinske zgrade u Čajetini. Ovom amnestijom stvorene su predispozicije za konačno oslobođenje od turskog ropstva i privredni polet zlatiborskog kraja. Jovan Cvijić je isticao da „visoravan Zlatibora nije jednostavna, već sastavljena od više površi koja su jedna u drugu uklopljene“. Još u prvoj polovini 19. veka se znalo da je vazduh na Zlatiboru specifičan, pa i ne čudi što su u to doba, porodice uglednih turskih begova ali i bogatih užičkih trgovaca, volele da provode vreme na ovoj planini. U drugoj polovini 19. veka, na Zlatibor dolaze rekonvalescenti koji boluju od plućnih bolesti, koje su tada bile veoma rasprostranjene. Za početak organizovanog turizma na Zlatiboru, uzima se poseta kralja Aleksandra Obrenovića avgusta 1893. godine. Pedantno je zapisano da je kralju Srbije organizovan doček kakav se do tada nije pamtio. Izvor Kulaševac, pored koga je kralj sa svojom svitom ručao, od tada se zove Kraljeva voda, oko koje se danas nalazi centar turističkog kompleksa Zlatibor. Kralj Petar Karađorđević je zbog zdravstvenih razloga, boravio na Zlatiboru 1905. godine a neposredno posle toga počela je gradnja prvog hotela, koji se zvao „Kraljeva voda“. Danas je to kongresni centar „Srbija“. Do početka Prvog svetkog rata izgrađene su i vile „Čigota“, „Beograd“ kao i restoran „Zdravlje“... Period mondenskog turizma razvija se između dva svetska rata i to: na Kraljevoj vodi i Palisadu, gde imućni beogradski industrijalci, advokati, trgovci, lekari, grade svoje vile i letnjikovce koji se nisu razlikovali od onih u najpoznatijim banjama Evrope; na Palisadu se otvaraju restorani sa bungalovima za smeštaj gostiju; dečije odmaralište na Oku gde borave deca beogradskih škola. Uz odmaralište se gradi i narodno kupatilo sa uređenom plažom i ležaljkama a u podnožju Tornika grade se drveni bungalovi. Veliki broj objekata na Zlatiboru srušen je tokom ratnih godina 1941 – 1945. Vila predratnog beogradskog advokata Aleksandra Pavlovića, sagrađena 1937. godine, dizajnirana u tradicionalnom planinskom stilu uz moderne uticaje, predstavlja remek-delo arhitekture između dva svetska rata. Danas je poznata kao „Titova vila“ jer je posle rata konfiskovana i dodeljena predsedniku države na korišćenje iako nije poznato da je Tito ikada u njoj prespavao. Proglašena je spomenikom kulture. Krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina 20. veka Zlatibor je mesto koje prema broju smeštajnih kapaciteta i uređenosti ambijenta, opremljenosti komunalijama i povezanim putnim pravcima, prevazilazi sve druge turističke centre u Srbiji. Kao razlog za to navodi se tradicija razvoja turizma na ovom prostoru, daleko starija od drugih turističkih regija. Danas, turistički centar Zlatibor, koji se nalazi na nadmorskoj visini od oko 1000 metara, poseti oko 300.000 ljudi godišnje, što ga čini najposećenijom srpskom planinom. Zlatibor je nadaleko poznat po prelepoj prirodi, gustim četinarskim šumama, idealnom ružom vetrova što ga čini vazdušnom banjom koja više od jednog veka privlači turiste iz zemlje i regiona. Neposredna blizina Tare, Mokre Gore, Jelove Gore, dolina reke Đetinje i prostranstva užičkog kraja, čine ovu destinaciju nezaobilaznom u životu svakog ljubitelja istinskog odmora i uživanja.